Male Infertility

Sperm Meaning in Marathi: शुक्राणू म्हणजे काय? कार्य, संख्या आणि आरोग्य

Y
Yashoda IVF Team
Published on Nov 19, 2026
Balasaheb Khadbade
Reviewed By
Balasaheb Khadbade
Nov 19, 2026
Sperm Meaning in Marathi: शुक्राणू म्हणजे काय? image from yashoda ivf

शुक्राणू म्हणजे पुरुषांच्या वृषणात तयार होणाऱ्या सूक्ष्म प्रजननपेशी. गर्भधारणेसाठी शुक्राणू स्त्रीबीजाला फलित करतात. या लेखात शुक्राणूंचा अर्थ, रचना, कार्य, सामान्य संख्या आणि त्यांचे आरोग्य सुधारण्याचे उपाय सोप्या भाषेत समजतील.

थोडक्यात उत्तर: शुक्राणू म्हणजे वृषणांत तयार होणाऱ्या पुरुषांच्या प्रजननपेशी. त्या वीर्यातून बाहेर पडतात आणि स्त्रीबीजाला फलित करू शकतात. गर्भधारणेत अडचण येत असेल, तर वीर्य तपासणी (semen analysis) हा पहिला सोपा टप्पा असतो.

शुक्राणू म्हणजे काय?

शुक्राणू म्हणजे इंग्रजीतील sperm. ही पुरुषांची प्रजननपेशी आहे आणि ती अत्यंत सूक्ष्म असते. स्त्रीमध्ये स्त्रीबीज (egg) असते, तर पुरुषामध्ये शुक्राणू. दोघांचे मिलन झाल्यावर गर्भधारणेची सुरुवात होते.

शुक्राणू आणि वीर्य यात काय फरक आहे?

अनेकांना वाटते की शुक्राणू आणि वीर्य एकच आहे, पण तसे नाही. वीर्य (semen) हा पांढरट द्रव आहे आणि शुक्राणू त्यातला एक छोटा भाग असतात. वीर्यातील बराचसा द्रव प्रोस्टेट आणि सेमिनल व्हेसिकल या ग्रंथींमधून येतो. हा द्रव शुक्राणूंना पोषण देतो आणि त्यांना पुढे जाण्यास मदत करतो.

शुक्राणू कोठे आणि कसे तयार होतात?

शुक्राणू वृषणांमध्ये (testicles) तयार होतात. तिथून ते एपिडिडिमिस नावाच्या नळीत जातात आणि तिथे परिपक्व होतात. एक शुक्राणू पूर्ण तयार व्हायला साधारण २ ते ३ महिने लागतात. म्हणूनच जीवनशैलीतील बदलांचा परिणाम दिसायला काही महिने लागतात.

Read here: Best Foods to Increase Sperm Count Naturally

शुक्राणूंची रचना कशी असते?

शुक्राणूंचे तीन भाग असतात:

  • डोके: यात अनुवांशिक माहिती (DNA) असते.
  • मध्यभाग: हलण्यासाठी लागणारी ऊर्जा इथून मिळते.
  • शेपटी: शेपटीच्या हालचालीमुळे शुक्राणू पुढे पोहतात.

शुक्राणूंचे कार्य काय असते?

शुक्राणूंचे मुख्य काम स्त्रीबीजापर्यंत पोहोचून त्याला फलित करणे हे आहे. संबंधानंतर शुक्राणू योनीमार्ग, गर्भाशयाचे मुख आणि गर्भाशयातून पुढे फॅलोपियन ट्यूबमध्ये पोहोचतात. तिथे एखादा शुक्राणू स्त्रीबीजाला फलित करतो.

बाळाचे लिंग शुक्राणूंवर ठरते. स्त्रीबीजात नेहमी X गुणसूत्र असते. शुक्राणू X किंवा Y गुणसूत्र वाहू शकतो. X शुक्राणू फलित करेल तर मुलगी, Y शुक्राणू फलित करेल तर मुलगा होतो.

सामान्य शुक्राणू संख्या किती असते?

वीर्य तपासणीत तीन गोष्टी महत्त्वाच्या असतात: संख्या, हालचाल (motility) आणि आकार (morphology). जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) २०२१ च्या मॅन्युअलनुसार संदर्भ मर्यादा अशा आहेत:

तपासणी संदर्भ मर्यादा
वीर्याचे प्रमाण १.४ मिली किंवा अधिक
शुक्राणू संख्या १६ दशलक्ष प्रति मिली किंवा अधिक
एकूण शुक्राणू (एकदा) ३९ दशलक्ष किंवा अधिक
एकूण हालचाल ४२% किंवा अधिक
पुढे सरकणारे शुक्राणू ३०% किंवा अधिक
सामान्य आकाराचे शुक्राणू ४% किंवा अधिक

हे आकडे पास किंवा नापास ठरवणारी रेषा नाहीत. ते ज्यांनी एका वर्षाच्या आत बाळाला जन्म दिला अशा पुरुषांच्या निकालांवर आधारित आहेत. काही पुरुषांचे आकडे यापेक्षा कमी असतात, तरीही ते वडील होतात. रिपोर्टचा अर्थ डॉक्टर इतर तपासण्या आणि लक्षणांसह सांगतात.

शुक्राणू किती काळ जिवंत राहतात?

स्त्रीच्या शरीरात शुक्राणू साधारण ५ दिवसांपर्यंत जिवंत राहू शकतात. शरीराबाहेर ते फार कमी वेळ टिकतात. स्त्रीबीज मात्र बीजोत्सर्जनानंतर फक्त १२ ते २४ तास जिवंत राहते. म्हणून ovulation च्या आधीच्या काही दिवसांतील संबंधानेही गर्भधारणा होऊ शकते.

Read here: Ovulation Meaning in Marathi: ओव्हुलेशन म्हणजे काय?

शुक्राणू कमी होण्याची कारणे कोणती असतात?

वीर्याचा रंग किंवा प्रमाण पाहून शुक्राणू निरोगी आहेत का ते ओळखता येत नाही. त्यासाठी वीर्य तपासणीच करावी लागते. संख्या, हालचाल किंवा आकार कमी असण्याची काही सामान्य कारणे:

  • अंडकोषातील शिरा फुगणे (varicocele)
  • संसर्ग किंवा लैंगिक संक्रमित आजार
  • हार्मोन्सचा असमतोल
  • धूम्रपान, मद्यपान किंवा अंमली पदार्थ
  • जास्त वजन
  • अलीकडील ताप किंवा दीर्घ आजार
  • काही औषधे
  • वारंवार गरम पाण्याचे स्नान किंवा बराच वेळ बसून राहणे
  • दीर्घकाळ ताणतणाव

वीर्य तपासणी (semen analysis) कशी होते?

ही सोपी, वेदनारहित चाचणी आहे. सामान्यतः तपासणीआधी २ ते ७ दिवस संभोग किंवा स्खलन न करण्याची सूचना असते. प्रत्येक लॅबच्या सूचना वेगळ्या असू शकतात, त्यामुळे लॅबने सांगितल्याप्रमाणे करा. नमुना स्वच्छ डब्यात दिला जातो आणि लॅबमध्ये तपासला जातो.

तपासणीच्या आधी ताप आला असेल, मद्यपान केले असेल किंवा औषधे घेत असाल, तर ती माहिती सांगा. एका रिपोर्टवरून निष्कर्ष काढू नका. निकाल असामान्य असल्यास डॉक्टर काही आठवड्यांनी चाचणी पुन्हा करण्यास सांगू शकतात.

शुक्राणूंचे आरोग्य सुधारण्यासाठी काय करावे?

  • धूम्रपान सोडा आणि मद्यपान मर्यादित ठेवा.
  • संतुलित आहार घ्या आणि वजन निरोगी मर्यादेत ठेवा.
  • नियमित, मध्यम व्यायाम करा. अतिरेक टाळा.
  • गरम पाण्याचे वारंवार स्नान आणि बराच वेळ बसून राहणे टाळा.
  • ताणतणाव कमी करा आणि पुरेशी झोप घ्या.
  • लैंगिक संक्रमणाची शंका असल्यास तपासणी करा.
  • डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय सप्लिमेंट किंवा औषधे घेऊ नका.

"रात्रभरात संख्या वाढवणारे" उपाय किंवा जाहिरातींवर विश्वास ठेवू नका. शुक्राणू तयार व्हायला काही महिने लागतात, त्यामुळे बदलाचा परिणाम दिसायलाही तेवढा वेळ लागतो.

डॉक्टरांना कधी भेटावे?

  • १२ महिने प्रयत्न करूनही गर्भधारणा होत नसेल
  • स्त्रीचे वय ३५ पेक्षा जास्त असेल, तर लवकर म्हणजे साधारण ६ महिन्यांनंतर
  • अंडकोषात वेदना, सूज किंवा गाठ जाणवत असेल
  • वीर्यात रक्त दिसत असेल किंवा लैंगिक समस्या असतील

अशा वेळी fertility evaluation करून घेणे उपयुक्त ठरते. पुरुषांच्या तपासणीबद्दल अधिक माहितीसाठी male infertility हा विभाग वाचा. तपासणी म्हणजे लगेच IUI किंवा IVF असे नाही. डॉक्टर कारणानुसार पुढचा मार्ग ठरवतात.

सतत विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

1. शुक्राणूंची संख्या वाढवता येते का?

काही प्रमाणात होय. जीवनशैलीत बदल केल्यास अनेकांमध्ये सुधारणा होते, पण परिणाम दिसायला साधारण ३ महिने लागतात. मूळ कारण असल्यास डॉक्टर उपचार सुचवतात.

2. हस्तमैथुनामुळे शुक्राणू कमी होतात का?

नाही, यामुळे शुक्राणू कायमचे कमी होत नाहीत. शरीर सतत नवीन शुक्राणू तयार करते. फक्त वारंवार स्खलनामुळे एका नमुन्यातील संख्या तात्पुरती कमी दिसू शकते.

3. शुक्राणू कमी असले तरी वडील होता येते का?

हो, अनेकदा शक्य असते. गर्भधारणेसाठी फक्त एक शुक्राणू पुरेसा असतो, पण संख्या कमी असल्यास शक्यता कमी होते. कारण तपासून डॉक्टर योग्य उपचार सुचवतात.

4. वीर्याचा रंग किंवा घनता काय सांगते?

रंग किंवा घनतेवरून शुक्राणूंची गुणवत्ता कळत नाही. वीर्यात रक्त, तीव्र दुर्गंधी किंवा वेदना असेल तर डॉक्टरांना दाखवा.

5. वारंवार संबंध ठेवल्याने शुक्राणू संपतात का?

नाही, शुक्राणू संपत नाहीत. शरीर रोज नवीन शुक्राणू तयार करते. काही दिवसांच्या अंतराने संबंध ठेवल्यास नमुन्याची गुणवत्ता चांगली राहते असे मानले जाते.

शेवटी

शुक्राणूंचे आरोग्य हे गर्भधारणेचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, पण ते एकटे सर्व काही ठरवत नाही. शंका असल्यास तपासणी करून घेणे सर्वात सोपे आणि विश्वासार्ह आहे. गर्भधारणेत अडचण येत असेल, तर Yashoda IVF & Fertility Centre मधील स्त्रीरोग किंवा फर्टिलिटी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊ शकता.

वैद्यकीय सूचना: हा लेख फक्त सामान्य माहितीसाठी आहे. तो पात्र डॉक्टरांच्या सल्ल्याला पर्याय नाही. तुमच्या आरोग्याशी संबंधित प्रश्नांसाठी कृपया डॉक्टरांशी संपर्क साधा.